EN 74 i BS 1139: złącza do rusztowań

EN 74 to europejska norma dotycząca złączy rusztowaniowych, trzpieni łączących i stopek. EN 39 dotyczy rury, na której te złącza się zaciskają. BS 1139 to starsza norma brytyjska, która spinała cały system, rury, złącza i pomosty, i wciąż bywa nadrukowana na kartonach w całej Europie.

To wersja krótka. Na twój zakup naprawdę wpływa klasa, a nie nazwa normy. Złącze krzyżowe klasy B utrzymuje około 9,1 kN, zanim zacznie ślizgać się po rurze. Klasa A wytrzymuje około 6,1 kN. Na oko takie same szczęki, to samo gniazdo 48,3 mm, o połowę większa odporność.

Pytanie, które najczęściej dostajemy w magazynie w Eindhoven, nie brzmi "które jest mocniejsze". Zadaje je ktoś, kto już odebrał dostawę, obraca złącze w ręku, nie znajduje na nim żadnego oznaczenia i chce wiedzieć, czy wcisnęto mu bubel. Przeważnie nie wcisnięto. Wyjaśnienie dlaczego zajmuje więcej niż jedno zdanie, więc poniżej po kolei.

Co naprawdę obejmuje każda z norm

Te cztery bywają przywoływane zamiennie w opisach produktów i właśnie tam zaczyna się zamieszanie. Pokrywają się znacznie mniej, niż sugerują sprzedawcy.

Norma	Czego dotyczy	O czym nic nie mówi
EN 39	Rura stalowa do rusztowań. Średnica zewnętrzna 48,3 mm, grubość ścianki 3,2 mm lub 4,0 mm, gatunek stali i tolerancje wymiarowe.	O złączach jakiegokolwiek rodzaju.
EN 74-1	Złącza do rury 48,3 mm oraz trzpienie łączące i stopki. Określa klasę A i klasę B, obciążenie poślizgu, obciążenie niszczące, sztywność i odpowiadające im metody badań.	O samej rurze, pomostach czy rusztowaniach systemowych.
EN 74-2	Złącza specjalne, czyli wszystko, co wykracza poza geometrię części 1 (złącza do dźwigarów, trzpienie o nietypowym obciążeniu, mocowania drabin i pomostów).	O zwykłych złączach krzyżowych i obrotowych.
BS 1139	Brytyjska rodzina norm. Część 1 to rura, część 2.2 to złącza, kolejne części obejmują pomosty i elementy prefabrykowane.	O niewielu rzeczach, i dokładnie dlatego bywa przywoływana tak swobodnie.

Z tej tabeli wynikają dwie rzeczy. "Rura EN 74" w ogłoszeniu nie znaczy nic, bo EN 74 nie dotyczy rur. A część 2.2 normy BS 1139 pokrywa w przypadku złączy mniej więcej ten sam obszar co EN 74-1, co tłumaczy, dlaczego często widzisz obie przywołane przy jednym produkcie bez żadnej sprzeczności.

Klasa A i klasa B, jedyna liczba warta zapamiętania

EN 74-1 dzieli złącza krzyżowe według tego, jakie obciążenie przeniosą, zanim szczęka zaślizgnie się wzdłuż rury zamiast ją trzymać. Poślizg to ta postać zniszczenia, która ma znaczenie na rusztowaniu rurowo-złączkowym. Złącze prawie nigdy nie pęka. Ono się przesuwa.

Wartości charakterystyczne publikowane względem normy to 6,1 kN dla klasy A i 9,1 kN dla klasy B. Klasa B jest też sztywniejsza na zginanie i właśnie dlatego projektanci przewidują ją wszędzie tam, gdzie połączenie przenosi rzeczywiste obciążenie konstrukcyjne, a nie tylko utrzymuje coś w miejscu. Większość kutych złączy krzyżowych sprzedawanych dziś w Europie to klasa B. Tłoczone bywają częściej klasy A i nie ma w tym nic złego, o ile obliczenia to zakładały.

Złącza obrotowe stoją poza tym podziałem A/B. Łączą rury pod dowolnym kątem, służą do stężeń, a nie do przenoszenia obciążeń, a ich publikowane wartości poślizgu są niższe niż złącza krzyżowego. Wstawienie obrotowego tam, gdzie powinno być krzyżowe, tylko dlatego że akurat leżało w wiadrze, to bardzo rozpowszechniony nawyk na budowie i naprawdę zły.

Złącza jednostronne to te, przy których kupujący mylą się najczęściej. Nie są nośne. Ich zadaniem jest przymocować poprzecznicę do podłużnicy, żeby pomosty miały na czym spocząć, i nic ponadto. Zawieszanie ciężaru na złączu jednostronnym to błąd, którego nie naprawi żadne oznaczenie klasy, bo te elementy w ogóle nie są do tego klasyfikowane.

Co mówi, a czego nie mówi znak CE

Teraz część, która zaskakuje ludzi, w tym kupujących z dwudziestoletnim stażem w branży.

Złącza rusztowaniowe traktuje się jako sprzęt do konstrukcji tymczasowych, co stawia je poza zakresem rozporządzenia o wyrobach budowlanych (UE) nr 305/2011. EN 74 nie jest normą zharmonizowaną w rozumieniu tego rozporządzenia. Złącze w pełni zgodne z EN 74-1 nie otrzymuje więc znaku CE tą drogą, a brak znaku CE na twoich złączach nie mówi zupełnie nic o ich jakości. To samo rozumowanie dotyczy oznaczenia UKCA w Wielkiej Brytanii.

Jeśli więc dostawca wymachuje logo CE jako dowodem jakości, albo sam jest w błędzie, albo liczy na to, że ty jesteś.

Znaczenie ma natomiast raport z badań albo deklaracja zgodności, która wymienia EN 74-1 i klasę, i którą da się powiązać z partią, jaką ci wysłano. W Niemczech DIBt prowadzi krajowy system dopuszczeń dla złączy rusztowaniowych, a numer Zulassung przypisany do konkretnego wyrobu to mocny sygnał. Logo na stronie internetowej nie jest żadnym sygnałem.

Sprawdzanie złączy, gdy przyjeżdża paleta

Pięć minut przy palecie jest warte więcej niż godzina nad kartami katalogowymi. Mniej więcej tak robimy tutaj, zanim cokolwiek pojedzie dalej.

Zważ jedno i porównaj z tym, co było w ofercie. Wyraźny niedobór względem podanej masy prawie zawsze oznacza cieńszą stal w którymś miejscu, a to właśnie tam znika odporność na poślizg.
Zamknij złącze na prawdziwym kawałku rury 48,3 mm. Powinno chwycić, gdy końce szczęk są jeszcze od siebie odsunięte. Jeśli obie połówki stykają się, zanim element złapie rurę, odlew jest poza tolerancją i nigdy nie uzyskasz deklarowanego chwytu.
Przyjrzyj się śrubie teowej i nakrętce. Czysty gwint, kuta głowa, nakrętka schodząca ręką przez większość drogi.
Dokręć jedno momentem, który przewiduje twoja instrukcja, w praktyce około 50 Nm, i sprawdź, czy nic się nie odkształca i czy gwint nie ścina się.
Poszukaj oznaczenia producenta. EN 74-1 zakłada, że złącza niosą identyfikację wytwórcy. Zupełnie gładki odlew bez żadnego znaku to ten, o który warto zapytać, zanim reszta palety rozjedzie się na trzy budowy.
Trzymaj dokumenty razem z partią, a nie w szufladzie w biurze. Tracą wartość w chwili, gdy nikt nie potrafi powiedzieć, do której dostawy należały.

Gdzie to boli w praktyce

Wymieszany zapas to ten cichy problem. Baza sprzętowa kupuje klasę B jednego roku i klasę A kolejnego, wszystko ląduje w tym samym koszu, a dwa lata później nikt nie odróżnia ich okiem, bo naprawdę wyglądają tak samo. Jeśli obliczenia zakładają klasę B na całości, ten kosz po cichu je unieważnił. Osobne składowanie nic nie kosztuje i rozwiązuje sprawę raz na zawsze.

Cynkowanie to druga rzecz. Cynkowanie ogniowe po kuciu potrafi zostawić cynk w gwincie i na powierzchniach szczęk, co zmienia zarówno to, jak nakrętka schodzi pod ręką, jak i to, ile siły docisku daje w rzeczywistości zadany moment. Klasy to nie zmienia, bo klasa wynika z badania, ale oznacza, że złącze, które wydaje się dokręcone, niekoniecznie jest na momencie, który sobie wyobrażasz. Używaj klucza dynamometrycznego tam, gdzie to ważne, zamiast ufać nadgarstkowi.

I słowo o cenach, bo temat zawsze wraca. Na naszej stronie złącza krzyżowe zaczynają się od około 4,92 €, obrotowe od około 7,95 €, jednostronne od 3,62 €. Kiedy oferta ląduje na połowie tych kwot, coś zostało podmienione, i zwykle jest to grubość ścianki albo śruba. Tanie złącze nie jest okazją w konstrukcji, której cały sens polega na tym, że połączenie trzyma.

Częste pytania

Czy "BS EN 74" to coś innego niż EN 74?

Nie. BS EN 74 to brytyjskie przyjęcie normy europejskiej, opublikowane słowo w słowo z krajową przedmową. Wyrób wykonany według BS EN 74-1 i według EN 74-1 spełnia te same wymagania.

Czy do małej roboty w domu potrzebuję klasy B?

To pytanie projektowe, a nie zakupowe, i zależy od tego, co przenosi połączenie. Przy wszystkim nośnym: wyjdź od obliczeń i kupuj pod nie. Jeśli nikt nie zrobił obliczeń, to właśnie tę lukę trzeba zamknąć najpierw, a nie wybór złącza.

Czy cynkowanie zmienia klasę?

Nie. Klasa wynika z tego, jak wyrób zachowuje się w badaniu według EN 74-1. Cynkowanie wpływa na trwałość wobec korozji i na odczucie przy dokręcaniu, nie na klasyfikację.

Czy mogę mieszać rurę EN 39 i BS 1139 na jednym rusztowaniu?

Obie mają średnicę zewnętrzną 48,3 mm, więc złącza nie widzą różnicy. Różnica leży w grubości ścianki i gatunku stali, a mieszanie 3,2 mm i 4,0 mm w konstrukcji bez uwzględnienia tego to dokładnie ten sposób, w jaki rusztowanie oddala się od tego, co policzono. Sprawdź, z czego wychodziły twoje obliczenia.

Jeśli właśnie zamawiasz

Znajomość norm ma jeden bardzo praktyczny sens: pozwala zadać dostawcy pytanie konkretne zamiast ogólnikowego. "Czy to dobra jakość?" da ci odpowiedź handlową. "Która klasa i czy możesz przesłać raport z badań dla tej partii?" da ci albo dokument, albo milczenie, a jedno i drugie coś mówi.

Jeśli budowa wymaga konkretnej klasy, powiedz nam o tym przed złożeniem zamówienia, a nie po, a potwierdzimy, co możemy pod to dostarczyć. Wszystko jest na stanie w Holandii i jedzie w całą Europę. Zobacz pełną ofertę złączy rusztowaniowych, albo szerszy materiał rusztowaniowy i podstawy śrubowe, jeśli wyceniasz cały montaż.